Długosz Jan ps. Tygrys

foto długosz janPpor. w st. spoczynku. Jan Długosz Ps. Tygrys”, żołnierz Armii Krajowej, Podobwódu I,  Obwodu Rzeszowskiego AK Krypt. „Rozbratel”, Podokręg Rzeszów AK Krypt. „Woda”, „Ogniwo”, „Rezeda” – Okręgu Kraków AK.

Ppor. w st. spoczynku Jan Długosz, urodził się 5 maja 1922 r. w Dąbrowie. Syn Stefana. Do wybuchu wojny uczęszczał do szkoły podstawowej –powszechnej, a następnie w II Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Stanisława Sobińskiego w Rzeszowie ( obecnie im. płk. Leopolda Lisa-Kuli ), otrzymując w 1939 r. tzw. „Małą Maturę”. Zdał egzaminy wstępne i miał kontynuować naukę w Szkole Budowy Maszyn w Grudziądzu, reaktywowanej 1 lutego 1921 roku jako pierwszej na Pomorzu po odzyskaniu niepodległości i co istotne od 1937r. ze statusem zakładu naukowego. Ale wybuch II  wojny światowej uniemożliwił mu dalszą edukację.

Szkoła Budowy Maszyn w Grudziądzu rok 1938

Szkoła Budowy Maszyn w Grudziądzu rok 1938

Tutaj należy wspomnieć, o tak ścisłych związkach rodziny ppor. w st. spoczynku Jana Długosza z Ziemią Rzeszowską. Także w Rzeszowie, tyle że w I Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Stanisława Konarskiego, zwanym „COLLEGIUM RESOVIENSE” , w szkole założonej już w 1658 r. przez O.Pijarów, uczył się stryj Ś.P. ppor. w st. spoczynku Jana Długosza, kpt. Adam Długosz ps. „Dębina” który brał udział w rozbrajaniu Austriaków  w Rzeszowie w listopadzie 1918 r., uczestnik walk polsko-ukraińskich (1919–20), wojny polsko-bolszewickiej i kampanii wrześniowej, żołnierz ZWZ i AK – zastępca komendanta Obwodu AK Rzeszów (1943–44), a po zajęciu Rzeszowa przez Armię Czerwoną, komendant miasta z ramienia AK. Więzień NKWD (1944–45). Istotnym jest także fakt, iż szkołę tę kończyli tacy absolwenci jak: Ignacy Łukasiewicz, biskup J. S. Pelczar, generał Wł. Sikorski, marszałek książę Hieronim Lubomirski. To pokazuje w jakim środowisku, w jakiej tradycji i duchu wzrastał Jan Długosz.

Wybuch wojny spowodował gehennę ucieczki, najpierw na wschód do Równego, by następnie po dramatycznym 17 września 1939 r.  i wkroczeniu sowietów do Polski wrócić z falą tych którzy nie chcieli żyć pod okupacją sowiecka do GG. Wraca do Dąbrowy, na Rzeszowszczyznę, by pomagać rodzicom posiadającym gospodarstwo rolne.

W styczniu 1942 roku został zaprzysiężony w Inspektoracie Rzeszów, Podokręgu Rzeszów Armii Krajowej  w placówce o krypt.  „Świerk” w Trzcianie, przyjmując pseudonim „Tygrys”. W Armii Krajowej pełnił funkcję łącznika placówki „Świerk” z Zgrupowaniem Batalionów Chłopskich w Dąbrowie Tarnowskiej o krypt. „Dęboróg”, „Gaj” ,z  VI Okręgu Krakowskiego – Podokręgu Kraków – Batalionów Chłopskich, a następnie drużynowego tej placówki.

Zajmował się przerzutami broni, meldunków, oraz prasy konspiracyjnej pomiędzy placówką „Świerk” a wyznaczonymi placówkami tak BCH, jak i Inspektoratem Rzeszów, a także przerzutem tzw. „spalonych” Akowców do innych placówek.

dlugosz02

Pierwsze zręby sieci organizacyjnej późniejszej Armii Krajowej na terenie środkowej Małopolski zostały stworzone jeszcze na przełomie 1939  i 1940 r. przez Służbę Zwycięstwu Polski (SZP). Był to teren ważny dla organizacji, bowiem tędy, poprzez przełęcze karpackie, prowadziły szlaki łączności do Budapesztu, gdzie znajdowały się przedstawicielstwa rządu polskiego na uchodźstwie gen. Władysława Sikorskiego. W latach 1940 – 1941 kontynuator SZP – Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) stworzył strukturę organizacyjną, która z niewielkimi zmianami przetrwała do końca wojny.

Obszar środkowej Małopolski podzielony został na 4 inspektoraty rejonowe:

  • Inspektorat Rejonowy Rzeszów, składający się z obwodów: Rzeszów, Dębica i Kolbuszowa (obwód przejęty w 1942 r. z Inspektoratu Rejonowego Mielec).
    Inspektorzy: mjr Władysław Bartosik (do IV 1940), mjr Stanisław Ruśkiewicz (do III 1941), kpt. Łukasz Ciepliński (wiosna 1941 – II 1945)
  • Inspektorat Rejonowy Mielec (zwany też Inspektoratem Tarnobrzeg), składający się z obwodów: Mielec, Tarnobrzeg, Nisko i Kolbuszowa ( tylko do 1942 r.)
    Inspektorzy: mjr Walerian Tumanowicz (1940 – 1944), mjr Stefan Łuczyński (II – III 1944), p. o. mjr Feliks Gross – Korczyński (IV – V 1944), mjr Tadeusz Zieliński, mjr Stanisław Chomicz (XI 1944 – II 1945).
  • Inspektorat Rejonowy Przemyśl (zwany również jarosławskim), obejmujący obwody: Przemyśl, Jarosław, Przeworsk, Łańcut, Dobromil (w 1942 r. przekazany do Okręgu AK Lwów).
    Inspektorzy: por. Bronisław Wochanka (do wiosny 1940 r.), kpt. Wincenty Rutkowski (do IX 1943), kpt. Teofil Banach (do IV 1944), p. o. kpt. Bronisław Toth (do V 1944), mjr Antoni Dębski (do jesieni 1944), kpt. Bronisław Toth.
  • Inspektorat Rejonowy Jasło (nazywany również Inspektoratem Krosno lub Podkarpacie), w skład którego wchodziły obwody: Brzozów, Jasło, Krosno, Sanok.
    Inspektorzy: por. Stanisław Pieńkowski (do VII 1940), mjr Witold Obidowicz (VIII 1940 – II 1942) , mjr Łukasz Grzywacz – Świtalski (IX 1942 – V 1944), mjr Wincenty Rutkowski.

Wymienione wyżej inspektoraty rejonowe podlegały Komendzie Okręgu ZWZ  AK w Krakowie, a ta Komendzie Głównej w Warszawie. Wiosną 1943 roku, w związku z przygotowaniami do planowanego powstania powszechnego, utworzony został Podokręg AK Rzeszów, obejmujący właśnie cztery inspektoraty środkowej Małopolski. Komendantem Podokręgu mianowany został płk dypl. dr Kazimierz Putek (wcześniej szef sztabu Okręgu AK Kraków). Po jego aresztowaniu w grudniu 1944 r. funkcję tę pełnił mjr Stanisław Pieńkowski. Inspektor rejonowy był zwierzchnikiem kilku obwodów, prowadził szkolenie dowódców obwodów i koordynował ich akcje. W skład inspektoratu wchodzili ponadto: zastępca inspektora, adiutant, oficer wywiadu, oficer kontrwywiadu, oficer dywersji i jego zastępca, oficer łączności, kapelan oraz szefowie niektórych służb.

Działalnością obwodu kierował jego komendant. W komendzie znajdowali się ponadto oficerowie wywiadu i kontrwywiadu, dywersji, łączności oraz szefowie służb specjalistycznych. Zasadniczo obwód powinien był terytorialnie obejmować obszar powiatu, w jego granicach sprzed 1939 r. Istniały jednak nieliczne odstępstwa od tej zasady; placówka Dynów należała do Obwodu Rzeszów (przed 1939 r. była w powiecie brzozowskim), zaś placówka Lubaczów należała do Obwodu Jarosław i dopiero w 1944 r. przekazana została do Okręgu Lwów. Najniższą, ale zarazem podstawową jednostką organizacyjną ZWZ – AK była placówka. Zgodnie z założeniami, placówka powinna była obejmować teren gminy zbiorowej, w granicach sprzed 1939 r. Tu także były odstępstwa, polegające najczęściej na tym, że placówka obejmowała więcej niż jedną gminę. W Obwodzie Rzeszów sytuacja taka zaistniała w Placówce Błażowa (obejmującej gminy Dynów i Błażowa), Placówce Strzyżów (gminy Strzyżów i Niebylec) oraz Placówce Hyżne (gminy Hyżne i Jawornik Polski).

W razie potrzeby tworzono jednostki pośrednie między obwodem a placówką, tzw. podobwody. W 1944 r. w Obwodzie Dębica utworzono Podobwód Sędziszów, zaś Obwodzie Rzeszów wydzielono Podobwód Rzeszów –  Południe.

Jednym z podstawowych zadań walki bieżącej było prowadzenie akcji sabotażowo – dywersyjnych. W styczniu 1943 r. Komendant Główny AK powołał Kierownictwo Dywersji (Kedyw), którego celem miało być planowanie i koordynowanie akcji sabotażowo – dywersyjnych oraz szkolenie kadr i oddziałów bojowych. W początkowym okresie terenowe struktury Kedywu funkcjonowały niezależnie od podstawowej sieci organizacyjnej AK. Latem 1943 r. zostały one podporządkowane inspektorom rejonowym.

W końcu 1943 r. Inspektorat Rzeszowski dysponował 183 ludźmi w 6 oddziałach dywersyjnych. Niezależnie od tego, w Obwodzie Rzeszów było 13 oddziałów dywersyjnych, liczących 184 żołnierzy; w Obwodzie Dębica 14 oddziałów i 182 żołnierzy, zaś w Obwodzie Kolbuszowa 74 żołnierzy dywersji. Liczebność tych oddziałów wzrosła w 1944 r., kiedy komendanci obwodów rzeszowskiego i dębickiego wydali rozkazy o utworzeniu, co najmniej po jednym plutonie dywersyjnym na terenie każdej placówki.

dlugosz03

W 1944 r odbywa kurs podchorążych na placówce „Świerk” w Trzcianie, prowadzonej przez Józefa Frankiewicza ps. „Marcin”, „Wapień”, Korzeń”, zakończony mianowaniem z dniem  10 czerwca 1944 r. na stopień plutonowego podchorążego.

W pierwszych miesiącach 1944 r. została zakończona w Podokręgu AK Rzeszów akcja scaleniowa. Jej przeprowadzenie wynikało z przyjęcia zasady, że AK jest jedyną legalną, polską konspiracją wojskową w kraju i wszystkie inne organizacje o charakterze wojskowym powinny się jej podporządkować. Prawie wszystkie oddziały Batalionów Chłopskich (BCh), Narodowej Organizacji Wojskowej i organizacji „Racławice”, zostały włączone do AK (Zgodnie z umową scaleniową niektórzy żołnierze BCh pozostali poza strukturami AK, tworząc tzw. Ludową Straż Bezpieczeństwa). W wyniku tej akcji szeregi organizacji powiększyły się w Inspektoracie Rzeszów o 2 497 żołnierzy, w tym w Obwodzie Rzeszów o 1 290 żołnierzy, w Obwodzie Kolbuszowa o 563 żołnierzy i w Obwodzie Dębica o 647 żołnierzy.

Gdy chodzi o liczebność oddziałów AK na terenie Podokręgu Rzeszów, to na podstawie zachowanych dokumentów można ją szacować na około 50 000 żołnierzy (wg stanu na 30 czerwca 1944 r.). Stany liczebne w poszczególnych obwodach były różne i wahały się od 1000 do 10 000 żołnierzy.

Inspektorat Rzeszów liczył po scaleniu 14 413 żołnierzy. Składały się na  to:  Obwód Rzeszów – 7 679 żołnierzy; Obwód Dębica  – 5 198 żołnierzy; Obwód Kolbuszowa – 1 536 żołnierzy.

W Akcji „Burza”, rozpoczętej 26 lipca 1944 był w  Zgrupowaniu III – „Zachód”, w składzie  24. „Rzeszowskiej” Dywizji Piechoty AK, w 17 pułku piechoty Armii Krajowej – gdzie d-cą był por. Józef Rzepka „Znicz” i kpt. Antoni Pawlus „Sewer” – w grupie „Rekin ” – z d-cą por. Józefem Rzepka. Akcję „Burza” w regionie przyśpieszyła również chaotyczna ewakuacja Niemców z terenów województwa tarnopolskiego oraz lwowskiego. Realizowali zadania taktyczne na osi dróg: Rzeszów – Sędziszów, Trzciana – Bratkowice, Rzeszów – Bratkowice – Trzciana po przez wzmożone patrole i likwidację małych grup nieprzyjaciela dla zdobycia broni i amunicji, oraz likwidacją patroli niemieckich. 2 sierpnia 1944 r. około godziny 4-tej rano pierwsze oddziały Armii Czerwonej wkroczyły w rejon miasta Rzeszów, posuwając się w ciągu dnia dalej na zachód. Niemcy broniąc ważnej trasy Rzeszów – Bratkowice – Trzciana  zmusili oddziały AK do wycofania się, by 3 sierpnia stoczyć ostatnią bitwę w rejonie Bratkowic. Po wkroczeniu sowietów, dla Rzeszowian było to jednoznaczne z  zakończeniem niemal pięcioletniej okupacji niemieckiej. Komendę nad miastem objął kpt. Adam Długosz ps. „Dębina” zaś jego zastępcą został ppor. Jan G. Jędrzejowicz. W okolicznych miasteczkach i gminach stanowiska burmistrzów i wójtów obejmować zaczęły osoby mianowane przez Powiatowego Delegata rządu. W regionie zapanował krótki okres wolności…

Pomnik Żołnierzy Armii Krajowej Podokręgu Rzeszów

Pomnik Żołnierzy Armii Krajowej Podokręgu Rzeszów

Po wojnie jak wielu Akowców, z pojęciem troski o Ojczyznę i rodzinę, budował życie zawodowe i prywatne wychowując córkę, syna i wnuki, przekazując im swe umiłowanie do ojczyzny. Inżynier Budowy Okrętów. Starszy wykładowca na Wydziale Mechanicznym Politechniki Gdańskiej.

Z dniem 2 grudnia 1993 r., awansowany do stopnia Podporucznika Wojska Polskiego. Członek Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Pomorskiego – Koło Gdańsk Wrzeszcz od marca 1991 r. Odznaczony: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Armii Krajowej, Odznaką „Akcji Burza”, Medalem 25-lecia Okręgu Pomorskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, Odznaką „Zasłużony dla Miasta Gdańska”.

Zmarł w Gdańsku 18 lipca 2016 r. Pochowany na cmentarzu Srebrzysto.

 

Źródła:

  1. Serwis Informacyjny Miasta Rzeszowa: http://www.rzeszow.pl/
  2. Biuletyn Informacyjny Okręgu Podkarpackiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej nr. 2-2013
  3. Podokręg Armii Krajowej Rzeszów kryptonim: „WODA”„OGNIWO” „REZEDA” oprac. Andrzej Wojciechowski
  4. Historia Szkoły I Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Stanisława Konarskiego : http://1lo.rzeszow.pl/
  5. Publiczna Biblioteka Cyfrowa : http://www.pbc.rzeszow.pl/